दक्षिणेची पौराणिक कथा

दक्षिणेची पौराणिक कथा 

एका लोकात देव यज्ञ करत होते. पण त्यांच्या इच्छा पूर्ण होत नव्हत्या. अखेर निराश होऊन त्यांनी श्रीकृष्णाची आराधना केली. कृष्ण त्यांच्यासमोर प्रकट झाले आणि म्हणाले, "यज्ञदेव आपल्या शक्तीशिवाय अपूर्ण आहेत. मला आधी एक गोष्ट नीट करावी लागेल. तेव्हाच तुमच्या यज्ञांचे इच्छित फळ तुम्हाला मिळेल."

आणि एका पवित्र पौर्णिमेला, कृष्णाने सुशीलेच्या प्रार्थनेचे उत्तर दिले आणि तिला श्री लक्ष्मीच्या देहातून प्रकट होण्यास सांगितले. कृष्णाने सुशीलेसोबत दिव्य रासलीला केली आणि तिला आपल्याच अवताररूप यज्ञदेवाशी विवाह करण्यास सांगितले. कृष्णाच्याच एका रूपाशी शाश्वत ऐक्य नाकारणे सुशीलेला शक्य नव्हते. तिने त्वरित होकार दिला.

तेव्हा कृष्णाने तिच्याकडे वात्सल्यपूर्ण दृष्टीने पाहत म्हटले, "तू श्री लक्ष्मीच्या डाव्या खांद्यातून (वाम अंगातून) प्रकट झाली आहेस, म्हणून तू 'दक्षिणा' या नावाने ओळखली जाशील. जोवर मानव, ज्या पुरोहितांनी त्याला शुद्ध चैतन्याच्या अवस्थेपर्यंत पोहोचवले, त्यांच्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करत नाही, तोवर कोणताही यज्ञ पूर्ण मानला जाणार नाही. आणि जे लोक दक्षिणा देण्यात कंजुषी करतील, त्यांचे कर्मफळ पाताळात राहणाऱ्या बळीराजाकडे सुपूर्द केले जाईल."

पुरोहित आता सांगतात, "यज्ञ साधेही असू शकतात आणि रोजही करता येतात. एखाद्या पाहुण्याचे मनापासून स्वागत करा. कोणताही व्यवहार, कसलाही आकस न बाळगता, मनापासून करा. तुमची प्रत्येक कृती हाच एक यज्ञ आहे.

तुम्ही मान्य करा किंवा न करा – तुम्ही जे काही करता, त्यामागे काहीतरी हेतू असतोच. तुम्हाला भौतिक फळाची अपेक्षा नसेलही. पण किमानपक्षी – देवाची कृपा, त्याचा आशीर्वाद किंवा जीवनात येणाऱ्या प्रसंगांना तोंड देण्याचे बळ – याची अपेक्षा तुम्ही नक्कीच बाळगता.

पण लक्षात ठेवा – तुमच्या यज्ञाचे फळ, म्हणजेच कर्मफळ, कधीही तुमच्या हातात नसते. फक्त कर्म तुमच्या हातात असते. म्हणून तिथे नेहमी तुमचे सर्वोत्तम द्या. बाकी सर्व योग्य वेळी आपोआप घडून येईल."

एवढे सांगून झाल्यावर पुरोहित यज्ञाला सुरुवात करतात. ते गणिती अचूकतेने, भौमितिक प्रमाणांचा वापर करून वेदी उभारतात. वेदीचा आकार, रूप आणि रचना ही यज्ञाच्या उद्देशावर आणि आपल्याला कोणत्या विशिष्ट देवतेला प्रसन्न करायचे आहे, यावर अवलंबून असते. त्यानंतर ते वेदांतील योग्य मंत्रांचे उच्चारण करतात, त्या देवतेचे आवाहन व पूजन करण्यासाठी विधी करतात आणि आपल्याला जे हवे आहे ते प्राप्त व्हावे यासाठी आपल्या परीने सर्वतोपरी प्रयत्न करतात.

दक्षिणा शास्त्र 

यज्ञस्य पत्नीं दक्षिणां सर्वत्र पूजिताम्।

यस्या विना च विश्वेषु सर्वं कर्म च निष्फलम्॥

(ब्रह्मवैवर्त पुराण, प्रकृति खण्ड, 1.63) [1]

अर्थ: सर्वत्र पूजिली जाणारी देवी 'दक्षिणा' ही यज्ञपुरुषाची पत्नी आहे. तिच्याविना या संपूर्ण विश्वात केलेले सर्व (धार्मिक व यज्ञादी) कर्म निष्फळ ठरते.

यज्ञ आणि दक्षिणा यांच्यातील याच अनिवार्य संबंधाला पुष्टी देण्यासाठी धर्मशास्त्रे आणि कर्मकांडात मनुस्मृतीचा हा श्लोक वारंवार उद्धृत केला जातो, जो ब्रह्मवैवर्त पुराणातील या सिद्धांताचे पूर्ण समर्थन करतो: 

दक्षिणाहीनो यज्ञस्तु न तस्य फलदो भवेत्।

तस्माद् यज्ञादि कर्माणि स-दक्षिणाणि कारयेत्॥

(मनुस्मृति, 3.106) [1]

अर्थ: दक्षिणेविना केलेला यज्ञ कधीच फलदायी होत नाही. म्हणून, सर्व यज्ञादी श्रेष्ठ कर्मे नेहमी योग्य दक्षिणेसह संपन्न करावीत. 

या पौराणिक व्यवस्थेनुसार, यज्ञ हा "पती" आहे, दक्षिणा ही "पत्नी" आहे आणि त्यांच्यापासून निर्माण होणारे कर्मफळ हा त्यांचा "पुत्र" मानला गेला आहे. म्हणूनच सनातन परंपरेत दक्षिणेशिवाय कोणतीही पूजा किंवा अनुष्ठान पूर्ण मानले जात नाही.