तुशी विवाह हा सणकला पद्धती, या सणाची गुण, तुलसी दर्शनाचे मुख्य, तुशीची आध्यात्मिक गुण, तुशी विवाहाचा वर्ष श्रीकृष्णासमवेतच उल्हसित, तसेच ‘देव नैवेद्य शोधतांना तुशीपानांचा उपयोग का?’, यासंबंधीची माहिती येथे देत आहोत.
 
१. तिथी
हा विधी कार्तिक शुद्ध द्वादशी पौर्णिमेपर्यंत एखाद्या दिवशी करतात.
 
२. पूजन
श्रीविष्णूचा (बाळाच्या कृष्णाचा) तुळशी विवाह विवाह करणे, हा तुळशी विवाहाचा विधी आहे. पूर्वीच्या काळी बालविवाहाची पद्धत होती. विवाहाच्या पूर्वदिवशी तुळशीवृंदावन रंगवी सुशोभित करतात. वृंदावनात ऊस, झेंडूची फुले घालतात आणि मुळाशी चिंचा अन् आवळे ठेवतात. हा विवाहसोहळा करतात.
 
३. विशेषता
तुळशी विवाह व चातुर्मासात जीते घेतले असतील त्या सर्वांची सांगता. चातुर्मासात जे पदार्थ वर्ज्य केले असतील, ते पदार्थ ब्राह्मणला दान मग स्वतःच करतात.
संदर्भ : सनातन-निर्माण ग्रंथ ‘सण, धार्मिक उत्सव आणि व्रत’
तुळशी विवाहाच्या दिवशी ब्रह्मांड पोकळीतील विष्णु आणि लक्ष्मी या तत्त्वांचे सूक्ष्म लहरींचे ब्रह्मांडात आगमन होते. वातावरणातील विष्णु आणि लक्ष्मी या तत्त्वांचे कार्याचे प्रमाण वाढून या लहरींचा संयोग घडून येतो. या लहरींच्या संयोग सोहळ्यालाच तुळशी-विवाह म्हणतात. तुळशीच्या रूपात लक्ष्मीची आणि श्रीकृष्णाच्या रूपात श्रीविष्णूची पूजा केली जाते. या दोन्ही तत्त्वांचा लाभ घेण्यासाठी लाभ घेण्यासाठी तुळशी-विवाहाचा लाभ घेतला. तुळशी विवाहाच्या मुहूर्त कालातच श्रीविष्णु-लक्ष्मी या दोन तत्त्वांचे लहरींचे आगमन आणि संयोग घडून येत असतो. वातावरणातील सात्त्विकतेचा लाभदायकत्व, यासाठी तुळशी-विवाह हा मुहूर्त कालातच आवश्यक आहे.
 
४. तुलसी दर्शनाचे महत्त्व
‘प्रत्येक हिंदूच्या नियम तुळस असायलाच हवे’, असा संकेत आहे. ‘सकाळी आणि सर्वांनीच तुलसी दर्शन करावे’, असे सांगितले आहे. या तुलसीदर्शनाचा मंत्र पुढीलप्रमाणे आहे.
तुलसी श्रीसखि शुभे पापहारिणी पुण्यदे ।
नमस्ते नारदनुते नारायणमनप्रिये ॥ - तुलसीस्तोत्र, श्‍लोक १५
अर्थ : हे तुलसी, तू लक्ष्मी मैत्रीण, शुभदा, पापहारिणी आणि पुण्यदा आहेस. नारदाने स्तव केलेले आणि नारायणाला प्रिय अशा तुला मी वंदन करतो.
 
५. तुळशीची आध्यात्मिकता
५ अ. पापनाशक : ‘तुलशीचे दर्शन, स्पर्श, ध्यान, नमन, पूजन, रोपण आणि या गोष्टी युगायुगांची पातके नष्ट करतात.
५ आ. पवित्रता : तुसीचे बनत असलेल्या कोसभर मजबूत गंगे स्थान पवित्र बनते. या गुरु स्कन्दपुराणात (वैष्णवखण्ड, अध्याय ८, श्‍लोक १३ मध्ये) म्हटले आहे,
तुलसीकानन चैव गृहे यावतिष्ठते ।
तद् गृहं तीर्थभूतं हि नायान्ति यमकिङ्कराः ॥
अर्थ : ज्याचे तुलसीचे वन आहे, ते घर तीर्थासारखे पवित्र होय. त्या घरात यमदूत येत नाहीत.
५ इ. सर्व देवतांचा घटनावास : ‘तुशीच्या चुलतपासून अग्रलेख सर्व देवता वास्तव करतात’, असे सांगितले आहे.
५ ई. श्रीविष्णला परमप्रिय कलाकार
१. तुलसी वृंदावनात रहाते. ती श्रीविष्णूला परमप्रिय आहे.
२. तुलसीदलावि श्रीविष्णूची पूजा ती व्यर्थ ठरते. पद्मपुराण म्हटले आहे की, सुवर्णरत्ने आणि मोती फुलात फुले श्रीविष्णूला वाहिली, तरी त्यांना १६ व्या कलेचीही सर नाही.
३. तुलसीपत्र ठेवल्यावाचून किंवा तुलसीदलाने प्रोक्षण केल्यावाचून श्रीविष्णु नैवेद्य ग्रहण करत नाहीत.
४. कार्तिक मासात (महिन्यात) तुलसीदलाने विष्णुपूजेचे माहात्म्य विशेष आहे.
५. श्रीविष्णु, श्रीकृष्ण किंवा पांडुरंग यांच्या गळ्यात तुळशीचा घवघवीत हार घालतात.
 
६. तुळशीचा विवाह प्रतिवर्षी श्रीकृष्णासमवेतच इतरसंबंधीची कथा !
देवांचे जलंधर दैत्याशी युद्ध चालू होते. त्या जलंध्राची वृंदा नावाची पत्नी पतीव्रता होती. तिच्यावर तिच्यावर प्रभाव पडतो. श्रीविष्णूने जलंधराचे रूप वृंदेचे पातिव्रत्य भ्रष्ट केले. त्याचं श्रीविष्णूने वृंद पतिव्रतावर प्रसन्नता तिला दिली, ‘वृंदा, तुळस भविष्‍य वंदनीय होशील. तुलसीपत्राने भक्त माझी पूजा करतील. तसेच प्रतिवर्षी कार्तिक मासात तुझा विवाहात देशामध्ये येईल.’ भगवान श्रीकृष्ण हा श्रीविष्णूचा पूर्णावतार आहे. खूप प्रतिवर्षी कार्तिक शुक्ल पक्ष द्वादशीपासून पौर्णिमेपर्यंत एखाद्या दिवशी तुळशीचा विवाह श्रीकृष्णाशी लावतात.
 
७. देवाला नैवेद्य शोधतांना तुळशीच्या पानाचा वापर का ?
देवाला नैवेद्य शोधतांना तुळशीच्या पानाचा वापर केल्याने नैवेद्य देवतेपर्यंत पोचणे, सात्विक होणे आणि त्याच्यावर वाईट शक्तीचे आक्रमण करणे, राष्ट्रांचा न्यून होणे.
७ अ. तुळचे वैशिष्ट्य : तुळस हीच वायूमंडलातील साक्षात खेचण्यात आणि ती प्रभावीपणे जिवाचे प्रवर्तन करण्यात आले आहे. ब्रह्मांडातील श्रीकृष्णतत्त्व खेचून स्वतःची क्षमताही तुळशीत अधिक असते.
७ आ. लाभ
१. तुळशीच्या पानानेवेद्य शोधणे सात्त्विक अन्न प्रक्षेपण होणार्‍या सूक्ष्म-लहरी तुळशीच्या पान ग्रहण केल्या जातात. असे सूक्ष्म-लहरीने युक्त पान नंतर देवाला अर्पण के देवतेच्या तत्त्वाच्या कारण त्या लहरी पटकन ग्रहण केल्या जातात. अशा प्रकारे आपण अर्पण केलेले अन्न तुळशीच्या पानांच्या देवतेपर्यंत पोचून लवकर समाधानी होण्यास मदत होते.
२. अन्नावर आले रज-तम कणांचे आवरण तुळशीचे पान नैवेदावर ठेवणे न्यून (कमी) होते. तुळशीदलातून प्रक्षेपित होणार्‍या सात्त्विक लहरीं मूळ वेदाचे वायूमंडल शुद्ध नैवेद्यावर वाईट शक्तींचे आक्रमण. आक्रमणे आक्रमणही न्यून होते.
३. नैवेदावर भावपूर्ण तुळशीदल ठेवल्याने ते त्याच्या उपजत गुणधर्मांप्रमाणे देवतेकडून चैतन्य ग्रहण प्रभावीपणे नैवेद्याकडे संक्रमित करते. नंतर अशा नैवेद्याने जिवाच्या देहाला चैलहरीला साहाय्य होते.’